Verken die Suid Kaap!
Die Suid-Kaap het veel meer as mooi strande! Ontdek Thomas Bain se bergpasse, die geskiedenis van Die Hel, 'n versteekte skeepswrak by Glentana, die ou Cradockpas en Knysna se vergete Anglo-Boereoorlog-fort. 'n Paar idees vir jou volgende avontuur.
Moeg daarvan om net op die strand te lê? Die Suid-Kaap het soveel meer om te bied!
Soms moet ‘n mens net die hoofpad verlaat om iets besonders te ontdek. ‘n Ou bergpas, ‘n vergete fort, ‘n skeepswrak of ‘n afgesonderde vallei met ‘n interessante geskiedenis.
Hier is ‘n paar van ons gunstelingplekke en avonture vir wanneer jy weer lus kry om die wêreld rondom jou te gaan verken.
Nie almal is tans toeganklik nie, maar elkeen het ‘n storie wat die moeite werd is om te vertel.
Reisnota, November 2026: Sommige van die paaie en historiese terreine wat hieronder beskryf word, is tans gesluit. Ons dui dit by die betrokke bestemmings aan. Bevestig altyd die jongste toegangs- en padtoestande voordat jy vertrek.
Ontmoet vir Bain
Thomas Bain was die seun van Andrew Geddes Bain. Saam het hierdie pa en seun ‘n merkwaardige bydrae tot Suid-Afrika se padbougeskiedenis gelewer.
En hier in die Suid-Kaap het Thomas Bain van sy indrukwekkendste werk agtergelaat.
Die Prins Alfredpas tussen Knysna en Avontuur is een daarvan.
Hierdie grondpadpas strek oor ongeveer 70 km en neem jou deur ‘n buitengewone verskeidenheid landskappe. Dig beboste valleie maak plek vir hoë berguitsigte en uiteindelik die oop landskap van die Langkloof.
De Vlugt, diep tussen die berge, is een van daardie klein plekke waar ‘n mens sommer langer wil vertoef as wat jy beplan het.
En as jy van Knysna se kant af ry, moet jy nie dink die mooi deel is verby wanneer jy De Vlugt bereik nie. Van die indrukwekkendste gedeeltes lê verder in die rigting van Avontuur.
Die pas het egter oor die afgelope paar jaar aansienlike vloedskade opgedoen. Gaan die huidige toestand en toegangsbeperkings na voordat jy die roete aanpak.
Dan is daar die Swartbergpas tussen Oudtshoorn en Prins Albert.
Die pas, wat in 1888 amptelik geopen is, was Thomas Bain se laaste groot pasbouprojek en waarskynlik een van sy grootste meesterstukke.
Let veral op die ongelooflike droë klipkeermure wat steeds die pad teen die steil berghellings dra. Geen sement nie, net klippe wat met merkwaardige presisie inmekaar gepas is.
Die uitsigte is asemrowend, maar as jy hoogtevrees het, gaan daar waarskynlik oomblikke wees wanneer jy liewer nie by die venster wil uitkyk nie!
Wanneer jy Prins Albert bereik, is die Fransie Pienaar-museum ook die moeite werd om te besoek.
Vat vir Skoonma Hel toe!
Min plekke in Suid-Afrika het ‘n naam wat soveel nuuskierigheid wek soos Die Hel.
Gamkaskloof, soos die afgesonderde vallei eintlik bekend staan, lê diep in die Swartberge. Vir meer as ‘n eeu het ‘n klein, hardwerkende gemeenskap hier in byna volkome afsondering gewoon.
Volgens die oorlewering het vroeë boere die vallei ontdek toe hulle na verdwaalde vee in die berge gaan soek het.
Die grond was vrugbaar, daar was water, en mettertyd het ‘n klein gemeenskap ontstaan met sy eie skool, kerk en families wat van die land geleef het.
Daar was geen gewone pad na die buitewêreld nie.
Die eerste motorpad is eers in 1962 gebou. Ironies genoeg het die pad, wat die lewe vir die inwoners soveel makliker moes maak, ook die begin van die einde van die ou gemeenskap beteken.
Een ná die ander het families die kloof verlaat.
Vandag word die historiese geboue en landskap as deel van die Swartberg-natuurreservaat bewaar.
Toe ons die kloof destyds besoek het, was daar selfs ‘n restaurantjie waar besoekers kon stilhou vir iets te ete.
Die bord het trots belowe: “Helse lekker kos!”
Dis mos ‘n advertensie wat jy nie maklik vergeet nie.
Die pad na Gamkaskloof draai van die Swartbergpas af en kronkel ongeveer 37 km deur die berge. Selfs wanneer dit oop is, kan die rit etlike ure neem en word ‘n voertuig met goeie grondvryhoogte sterk aanbeveel.
Belangrik: CapeNature meld tans dat Gamkaskloof weens veiligheidskwessies tot verdere kennisgewing gesluit is. Raadpleeg CapeNature se amptelike inligting voordat jy enige besoek beplan.
Skoonma sal dus vir eers saam met ons na die foto’s moet kyk!
Ry ‘n sirkelroete
Een van die lekkerste maniere om die Suid-Kaap te leer ken, is om ‘n mandjie padkos te pak, ‘n goeie kaart nader te trek en die grondpaaie in te vaar.
Een van ons gunsteling-sirkelroetes het destyds in George begin en oor die Montagupas na Herold geloop.
Van daar het ons koers gekies deur Paardepoort, Oudtshoorn en Calitzdorp, voordat die roete oor die Rooibergpas na Van Wyksdorp gedraai het.
Die Rooibergpas is een van daardie paaie waar ‘n mens byna om elke draai wil stilhou. Die uitsigte oor die Klein Karoo is eenvoudig ongelooflik.
Van Wyksdorp af kan ‘n mens verder in die rigting van Herbertsdale ry, met nog pragtige grondpadgedeeltes en bergpasse, waaronder Cloetespas, voordat die pad jou uiteindelik na Mosselbaai en terug na George bring.
Destyds het ons sirkelroete ongeveer 350 km beslaan en ons die grootste deel van ‘n dag besig gehou.
Let wel: Die historiese Montagupas is tans gesluit weens vloedskade en herstelwerk. Hierdie oorspronklike sirkelroete kan dus nie nou presies soos beskryf gery word nie. Gebruik die Outeniquapas as alternatief waar toepaslik en bevestig die toestand van die ander grondpaaie voordat jy vertrek.
Maak ook seker jou voertuig het genoeg brandstof. Calitzdorp is ‘n goeie plek om vol te maak, aangesien brandstof nie oral in die kleiner dorpies beskikbaar is nie.
Met Dapper en Stapper
Het jy geweet daar is ‘n bergpas tussen George en Herold wat selfs ouer as die Montagupas is?
Die Cradockpas dateer uit 1813 en was een van die eerste pogings om ‘n behoorlike wa-roete oor die Outeniquaberge te bou.
Ongelukkig was dit so steil en moeilik dat selfs ossewaens dikwels gesukkel het om die kruin te bereik.
Vandag kan jy dele van hierdie ou roete te voet verken.
Die Cradockpas-staproete begin by Witfontein, net buite George, en neem jou deur ‘n berglandskap met merkwaardige uitsigte oor die dorp en die kus.
Op plekke kan ‘n mens nog spore sien van die ou wa-roete wat eens deur die berge geloop het.
Volgens CapeNature is die huidige Cradockpas-staproete ongeveer 8,4 km lank en moet ‘n mens sowat ses uur daarvoor begroot.
Die roete kan eenrigting of heen-en-weer gestap word, afhangend van die reëlings en jou fiksheid. Indien jy net een rigting stap, moet jy jou eie vervoer aan die eindpunt reël.
Daar is ook permitvereistes, en met die Montagupas se huidige sluiting is dit belangrik om vooraf die toeganklike eindpunt en roetereëlings te bevestig.
Meer besonderhede is beskikbaar by CapeNature se Outeniqua-natuurreservaat.
En moenie jou water vergeet nie. Daardie berg is heelwat steiler as wat hy van George af lyk!
‘n Grot en ‘n meer as eeu oue wrak
Lus vir ‘n lang strandstap met ‘n bietjie geskiedenis daarby?
Dan is Glentana die plek.
Die lang sandstrand is reeds ‘n goeie rede om te gaan stap, maar as jy ooswaarts koers kies, raak die wandeling heelwat interessanter.
Verby die eerste rotse is daar ‘n grot wat ons tydens ‘n vorige besoek verken het. Dis ‘n interessante plek, maar die rotse kan glad wees en die gety bepaal wanneer dit veilig is om daar te beweeg.
Vlermuise gebruik ook sulke grotte as skuilplekke, daarom is dit belangrik om hulle nie te versteur nie.
Maar verder langs die strand wag iets nog interessanter.
‘n Groot, geroeste skeepswrak wat al sedert 1902 hier lê.
Of eintlik is dit nie ‘n skip nie, maar die oorblyfsels van ‘n drywende droogdok.
Die enorme staalkonstruksie was op pad na Durban, waar dit gebruik sou word om skepe uit die water te lig vir herstelwerk.
Dit is deur die stoomskip Baralong gesleep toe swaar weer naby Mosselbaai toegeslaan het. Die sleeptoue het gebreek en die droogdok het op 30 Oktober 1902 by die Glentana-kus gestrand.
Pogings om dit weer vlot te kry, was onsuksesvol.
Meer as ‘n eeu later lê die oorblyfsels steeds daar, stadig maar seker deur die see en roes afgetakel.
Dis ‘n merkwaardige stukkie maritieme geskiedenis wat sommer op die strand lê en wag om ontdek te word.
As jy die wrak wil gaan besigtig, beplan jou stap rondom laagwater en kyk vooraf na die see- en getytoestande.
Moenie die terugstap onderskat nie. Die gety kan gedeeltes van die strand en rotse vinnig ontoeganklik maak.
Dra goeie skoene, neem genoeg water saam en onthou jou kamera.
En los die mossels en ander seelewe waar hulle hoort, tensy jy die nodige geldige permitte het.
Gaan soek ‘n ou fort!
Die Anglo-Boereoorlog het nie net in die Vrystaat en Transvaal gewoed nie.
Hier in die Suid-Kaap het die Boerekommando’s se bewegings ook heelwat onrus veroorsaak. Veral Gideon Scheepers se optrede in die Klein Karoo en Langkloof het die Britse owerhede senuweeagtig gemaak.
Knysna was geen uitsondering nie.
Die inwoners het ‘n dorpswag op die been gebring om die dorp teen moontlike aanvalle te beskerm.
Daar word selfs vertel dat die Standard Bank sy waardevolle besittings per skip na Mosselbaai gestuur het om dit veilig te hou.
Volgens ‘n ou staaltjie was die dorp een aand in rep en roer toe daar berig ontvang is dat ‘n gewapende groep mans uit George se rigting op pad was.
Die verdedigers het hulself gereed gemaak, net om later te ontdek dat dit bloot ‘n groep mans was wat donkies uit Pacaltsdorp aangejaag het!
In 1901 het majoor William Anstruther Thomson opdrag gegee dat ‘n klipfort op Verdompskop, naby die huidige Knysna-hospitaal, gebou word.
Die fort het twee torings en ‘n omringende klipmuur gehad. Dit moes die dorp teen ‘n moontlike aanval beskerm.
Maar die Boerekommando’s het nooit Knysna aangeval nie.
En die fort het nooit ‘n skoot in ‘n werklike geveg afgevuur nie.
Daarby het sommige inwoners gemeen dat die fort boonop in die verkeerde rigting gewys het!
Dit het uiteindelik die bynaam Thomson’s Folly gekry.
Toe ons die fort jare gelede besoek het, was dit moontlik om met toestemming toegang tot die terrein te kry.
Vandag is die oorblyfsels steeds deel van Knysna se besondere geskiedenis, maar die terrein is volgens Knysna Museums tans vir besoekers gesluit.
Dit is dus nie ‘n plek waar ‘n mens sommer self kan gaan rondklouter nie.
Jy kan wel meer oor die fort se geskiedenis lees op die Knysna Museums-webwerf.
En wie weet, miskien sal hierdie interessante stukkie geskiedenis eendag weer vir die publiek toeganklik wees.
Doen ‘n goeie daad!
En dan is daar nog een ding wat jy op enige van hierdie uitstappies kan doen.
Hou ‘n plastieksak byderhand.
Waar jy ook al ry, stap of stilhou, tel ‘n paar stukke rommel op en los die plek ‘n bietjie skoner as wat jy dit gekry het.
Dis ‘n eenvoudige ding wat nie veel moeite kos nie, maar as almal dit doen, maak dit ‘n groot verskil.
Ons is besonder gelukkig om in ‘n streek te woon waar daar soveel mooi paaie, interessante geskiedenis en merkwaardige plekke is.
Ons moet net ‘n slag moeite doen om hulle te ontdek.
En natuurlik help om hulle mooi te hou.
Daar is stories oral om ons.
The road takes you there.
The story gives the journey meaning.
Ultimate Journey explores the roads, places, people and history hiding in plain sight across South Africa.