DEEL TWEE • DIE LAASTE REIS

Van ’n Karoo-plaas tot ’n graf wat niemand kon uitwys nie

Het jy Deel Een misgeloop?

Lees Op die spoor van Gideon Scheepers (Deel Een) →

Prefer to read in English?

Read Part Two in English →

Toe die kommando moes aanry

Die man wat maande lank sy agtervolgers deur die Kaapkolonie ontwyk het, kon teen Oktober 1901 nie meer op sy perd bly nie.

Gideon Scheepers was ernstig siek. Sy manne het hom in ’n wa vervoer terwyl Britse patrollies die kommando op die spoor gebly het. Vir ruiters wat op spoed en verrassingsaanvalle staatgemaak het, was dit ’n byna onmoontlike situasie. Die kommando moes aanhou beweeg, maar hulle kommandant kon nie meer saam nie.

By Koppieskraal, in die Prins Albert-distrik, het hul paaie geskei. Die jong bevelvoerder is in die plaashuis agtergelaat en daar in Britse bewaring geneem. Dr J.H. Mearns van Prins Albert is ontbied om na hom om te sien.

Dit was die einde van Scheepers se veldtog, maar nie van sy verhaal nie. Die spoor wat hy sou nalaat, lei nou weg van die veldpaaie en na ’n klein spoorweghalte in die Karoo.

Van Koppieskraal se oorspronklike opstal het later net oorblyfsels behoue gebly. ’n Gedenkteken herinner aan die plek waar die kommando sy siek leier moes agterlaat. Dit is een van daardie historiese plekke wat maklik heeltemal uit die oog verdwyn as niemand die verhaal daaragter vertel nie.

Die afdraai by Bloedrivier

Op die N1 deur die Karoo kom ’n ou padteken by jou verby: Bloedrivier. Daar is niks aan die bord wat laat vermoed dat dit deel van een van die bekendste verhale uit die Anglo-Boereoorlog is nie.

Tog is dit hier waar Scheepers se laaste reis ’n nuwe rigting ingeslaan het. Ná sy gevangeneming is hy op 12 Oktober 1901 na die spoorlyn by Bloedrivier geneem om per trein na Matjiesfontein vervoer te word. Die ou stasiegebied is vandag as Antjieskraal bekend.

Toe ek Scheepers se spoor op die motorfiets gaan volg het, was hierdie afdraai een van die plekke wat ek wou gaan ondersoek. ’n Grondpad, ’n spoorlyn, ’n paar ou geboue. Niks besonders, sou ’n mens dink nie. Totdat jy begin uitvind wat hier gebeur het.

Volgens die plaaslike geskiedenis moes Scheepers by Bloedrivier vir sy trein wag. Hy is na ’n nabygeleë plaashuis geneem om te rus. Die huis staan op die plaas Elim.

Die Bloedrivier-padteken. Net nog ’n afdraai van die hoofpad, totdat jy die storie agter die naam ken.

Die deur wat oopgegaan het

Ek het by Elim aangekom sonder om vooraf te weet presies wat ek daar sou vind. En soos dit soms op ’n reis gaan, was my tydsberekening nie juis goed nie. Dit was omtrent etenstyd.

Maar die Botes-gesin het my hartlik ontvang, ingenooi en uiteindelik selfs vir middagete genooi. Hulle het nie net in die ou plaashuis gewoon nie. Hulle het die geskiedenis daarvan ondersoek en bewaar. Daar was ou foto’s, ’n plakboek en afskrifte van Scheepers se dagboek.

En toe wys hulle my die kamer wat volgens die plaas se geskiedenis gebruik is toe die siek kommandant daar gerus het.

Dink net daaraan. Jy ry ’n grondpad af, klop aan ’n vreemde deur, en binne ’n paar minute staan jy in ’n kamer wat mense al geslagte lank met ’n gebeurtenis uit 1901 verbind. Die huis is oor die jare verander, maar die verhaal het saam met die plek bly leef.

Dis ook nie ’n storie wat eers met my besoek ontstaan het nie. Reeds in die 1990’s het plaaslike geskiedkundiges oor die Botes-gesin, die plaashuis en Scheepers se verblyf hier geskryf. Wat ’n gewone plaaswerf van die hoofpad af lyk, blyk ’n hele stuk Karoo-geskiedenis te hê.

Die ou plaashuis op Elim naby Antjieskraal. Die geskiedenis daarvan is oor jare deur die Botes-gesin bewaar.

Die vertrek wat volgens die plaaslike geskiedenis met Scheepers se kort verblyf verbind word. Soms skuil ’n merkwaardige verhaal agter ’n gewone huisdeur.

Blokhuise langs die spoor

Die spoorlyn by Bloedrivier het nog ’n storie om te vertel. Vir die grootste deel van sy veldtog het Scheepers en ander Boerkommando’s die Britse spoorverbindings probeer ontwrig. Treine het soldate, voorrade en boodskappe vervoer. Elke brug en elke stuk spoor was dus van militêre belang.

Die Britte het met blokhuise geantwoord: klein, sterk verdedigingswerke langs brûe, spoorlyne en ander belangrike plekke. Sommige van hulle staan steeds in die Karoo. Hulle lyk vandag amper verlore tussen die heuwels en die wydte van die veld.

Nie ver van Elim af nie is daar sulke oorblyfsels by die Dwyka- en Ketting-omgewing. Toe ek daar gaan rondkyk het, was dit nie moeilik om jou die eentonigheid van ’n soldaat se wagbeurt voor te stel nie. ’n Spoorbrug, ’n stukkie spoor en ’n lang uitgestrekte landskap waarin enige beweging aandag kon trek.

Rudyard Kipling se gedig oor die spoorwegwagte in die Karoo het ook hierdie wêreld in die letterkunde vasgelê. ’n Mens hoef nie elke ou klip in die streek se geskiedenis te ken om te besef dat hierdie geboue stories het nie.

En daar is ’n interessante ommekeer: die spoorlyn wat die kommando’s probeer beskadig het, het nou die siek Scheepers onder bewaking uit die distrik weggeneem.

’n Ou blokhuis by ’n spoorbrug in die Karoo. Baie van die verdedigingswerke wat die spoorweg moes beskerm, is steeds in die landskap herkenbaar.

Die trein na Graaff-Reinet

Scheepers is van Bloedrivier na Matjiesfontein geneem. Sy behandeling het daarna in Beaufort-Wes en Noupoort voortgegaan. Van die perd na ’n wa, van die wa na ’n trein, en van hospitaal tot hospitaal. Sy wêreld het in ’n paar weke drasties verander.

Op 9 Desember 1901 het hy Graaff-Reinet bereik. Hierdie keer het hy nie met ’n kommando die dorp binnegekom nie. Hy was ’n gevangene, en die Britse owerheid het besluit om hom voor ’n militêre hof onder krygswet te laat verskyn.

Die aanklagte het moord, die mishandeling van gevangenes en die vernietiging van eiendom en spoorweginfrastruktuur ingesluit. Scheepers het die moordbeskuldigings betwis. Hy het erken dat hy sekere eiendom laat vernietig het, maar aangevoer dat hy volgens militêre bevele opgetree het.

Oor die verhoor, die getuienis en die regverdigheid daarvan is al baie geskryf. Dit is ’n ingewikkelde hoofstuk van die oorlog, met verskillende getuienis en sterk menings wat tot vandag toe bestaan. Wat vir hierdie reisverhaal belangrik is, is die uitkoms: Scheepers is skuldig bevind en ter dood veroordeel.

Op 17 Januarie 1902 is die vonnis in die openbaar bekend gemaak. Die volgende dag is hy buite Graaff-Reinet deur ’n vuurpeloton tereggestel. Hy was 23 jaar oud.

Daar bestaan selfs foto’s van die vonnisparade en die teregstelling. Die Graaff-Reinetse fotograaf Ivie H. Allan het later beskryf hoe hy in die geheim foto’s van die teregstelling geneem het. Dit is ontstellende beelde, maar ook ’n besonderse deel van die geskiedenis wat hier bewaar gebly het.

Die graf wat niemand kan wys nie

Scheepers is aanvanklik naby die plek van sy teregstelling begrawe. Daarna is sy liggaam weer verwyder. Die plek waar hy uiteindelik ter ruste gelê is, kon nooit met sekerheid vasgestel word nie.

Buite Graaff-Reinet, op die Murraysburg-pad, staan vandag ’n gedenkteken met groot klippe en ’n skerp metaalnaald. Dit is opgerig om Scheepers te herdenk, naby die plek waar hy vermoedelik tereggestel is. Dit is egter nie sy graf nie.

Dit is ’n vreemde einde vir iemand wie se bewegings deur die Kaapkolonie so noukeurig gevolg is. Daar is verslae van die plekke waar hy geveg het, die plase waar hy aangedoen het, die hospitale waar hy behandel is, die hof waar hy verskyn het en selfs die dag toe hy tereggestel is. Maar niemand kan die leser vandag na ’n bevestigde graf neem nie.

Die gedenkteken buite Graaff-Reinet. Dit herdenk Scheepers naby die vermoedelik teregstellingsplek, maar is nie sy graf nie.

Tog is die ander plekke daar. Die grondpad na Bloedrivier. Die ou blokhuise langs die spoor. Die plaashuis waar die Botes-gesin ’n deel van die geskiedenis lewend gehou het. Die monument langs die pad uit Graaff-Reinet.

Jy kan op ’n motorfiets of in ’n kar klim en die wêreld gaan verken waar hierdie gebeure afgespeel het. Party plekke is langs openbare paaie; ander is op privaat grond waar jy eers toestemming nodig het. Maar dit begin alles met dieselfde eenvoudige ding: om ’n slag stadiger te ry en te wonder wat agter daardie ou gebou, plaashek of naam op ’n bord skuil.

Daar is stories oral om ons.

Vir die nuuskierige reisiger

Die Scheepers-gedenkteken lê net buite Graaff-Reinet op die Murraysburg-pad. SANParks gee die ligging as 32°13′51.1″S, 24°31′04.8″O. Die Bloedrivier-afdraai vanaf die N1 is ’n ander goeie beginpunt om hierdie deel van die Karoo se geskiedenis te verstaan.

Die plaashuise op Elim en Koppieskraal is nie openbare museums nie. Reël toestemming voordat jy privaat grond betree en bly weg van aktiewe spoorlyne en spoorwegstrukture. ’n Mens hoef gelukkig nie elke terrein te betree om die verhaal van die omgewing te ontdek nie.