Ry ‘n bietjie uit!
Daar was 'n tyd toe voertuie by Malgas met die hand oor die Breederivier getrek is. Ons het die ou pont nog self beleef. Ontdek die geskiedenis van hierdie besondere rivieroorgang, die beroemde pontman Moksie Dunn en die nuwe gemotoriseerde pont wat die tradisie voortsit.
Partykeer moet ‘n mens net ‘n bietjie uitry.
Nie noodwendig na ‘n bekende toeristebestemming of iewers waar daar hope dinge is om te doen nie. Soms is ‘n interessante pad en ‘n ongewone bestemming genoeg rede vir ‘n uitstappie.
Soos ‘n plek waar jy jou motor of motorfiets op ‘n vlot laai om oor ‘n rivier te kom.
Nee, ernstig!
Dis presies wat ons destyds by Malgas, aan die Breederivier in die Overberg, gaan doen het.
En wat ‘n lekker ervaring was dit nie!
‘n Pont in plaas van ‘n brug
Malgas lê op die oewer van die Breederivier, ongeveer 40 km van Swellendam af.
Dis ‘n rustige klein nedersetting met ‘n geskiedenis wat baie verder terugstrek as wat ‘n mens met die eerste oogopslag sou dink.
Maar die groot aantrekkingskrag vir ons was die pont.
Vir geslagte lank is voertuie hier op ‘n plat vlot gelaai en met behulp van kabels en mensekrag oor die rivier getrek.
Dit was een van Suid-Afrika se laaste groot voorbeelde van ‘n handgetrekte voertuigpont.
En ons was gelukkig genoeg om dit nog te kon beleef.
Toe ons daar aankom, het ons die motorfietse by die water parkeer en gewag dat die pont van die oorkant af terugkom.
Daar was geen groot brug of indrukwekkende ingenieurskonstruksie nie. Net ‘n eenvoudige vlot, ‘n stel kabels en die manne wat die hele spulletjie aan die gang gehou het.
‘n Mens kon amper nie glo dat so ‘n ou stelsel steeds deel van ‘n openbare padverbinding was nie.
Toe Malgas ‘n besige rivierhawe was
Om die pont se geskiedenis te verstaan, moet ‘n mens heelwat verder teruggaan.
In die middel van die 19de eeu was Malgas, destyds ook bekend as Malgaskraal of Malagas, ‘n belangrike handelsplek.
Joseph Barry en sy onderneming, Barry & Nephews, het ‘n groot rol in die ontwikkeling van handel in die Overberg gespeel.
Vandag is dit moeilik om te dink dat hierdie rustige rivier ooit deel van ‘n belangrike handelsroete tussen die binneland en Kaapstad was.
Maar in die dae voordat spoorweë en goeie paaie bestaan het, kon ‘n ossewa se reis na die Kaap weke duur.
Die Barrys het ‘n beter plan gehad.
Goedere kon per skip na die mond van die Breederivier vervoer word en daarna met kleiner vaartuie stroomop na Malgas gebring word, waar dit na Swellendam en die omliggende plase versprei is.
In 1859 het hulle ‘n spesiaal geboude stoomboot, die Kadie, in diens gestel.
Op 26 September daardie jaar het die Kadie by die riviermond aangekom en die gevaarlike sandbank suksesvol oorgesteek voordat sy stroomop na Malgas gevaar het.
Vir die plaaslike boere en handelaars was dit ‘n groot gebeurtenis.
Skielik was die wêreld heelwat nader.
Die Kadie het onder meer wol, graan, botter en ander landbouprodukte vervoer.
Maar op 17 November 1865 het sy die rotse naby die riviermond getref en vergaan.
Dit was ‘n ernstige terugslag vir die onderneming. Saam met ander rampe en die verandering in vervoerroetes het die ou handelsryk uiteindelik tot ‘n einde gekom.
Malgas het sy belangrikheid as rivierhawe verloor, maar die behoefte om die rivier oor te steek het gebly.
En so het die pont deel van die omgewing se geskiedenis geword.
Die manne wat die pont getrek het
Een van die bekendste pontoperateurs was Moksie Dunn.
Volgens die plaaslike geskiedenis het hy in 1961 as pontman begin werk en tot 1986 daarmee aangehou.
Daar word vertel dat Moksie met behulp van ‘n harnas selfs alleen voertuie oor die rivier kon trek.
Dit moes nogal ‘n werk gewees het!
Teen die tyd van ons besoek was daar gewoonlik twee of drie manne wat saamgewerk het om die pont oor te trek.
Terwyl jy op die dek gestaan het, kon jy sien hoe die manne hul werk doen, die kabels hanteer en die pont stadig van die een oewer na die ander beweeg.
Dit was geen gewone rit oor ‘n rivier nie.
Dit was amper soos om vir ‘n paar minute terug te reis in tyd.
Die einde van ‘n era
Maar selfs by Malgas kon die tyd nie vir altyd stilstaan nie.
Die ou handgetrekte pont het uiteindelik die einde van sy bruikbare leeftyd bereik.
Die owerhede het besluit om hom te vervang omdat die verouderde vaartuig nie meer aan die veiligheids- en bedryfsvereistes voldoen het nie.
Op 23 Desember 2020 is ‘n nuwe, groter gemotoriseerde pont vir die publiek oopgestel.
Die nuwe pont het ‘n dieselkragstelsel en kan verskeie voertuie op ‘n slag vervoer, sonder dat die operateurs dit met die hand oor die rivier hoef te trek.
Dit is ongetwyfeld ‘n praktieser oplossing.
Maar iets van die ou pont se besondere bekoring het daarmee verdwyn.
Ek is in elk geval baie bly dat ons die handgetrekte pont nog self kon beleef en fotografeer.
Dis een van daardie ervarings wat jy eers werklik waardeer wanneer jy besef dat dit nie meer moontlik is nie.
Die pont vaar steeds
Hoewel die ou handgetrekte pont verdwyn het, is daar steeds goeie rede om Malgas te besoek.
Die nuwe pont vervul dieselfde belangrike rol en spaar motoriste ‘n lang ompad om die Breederivier oor te steek.
Dit bly nogal ‘n besondere ervaring om met jou eie voertuig op ‘n pont te ry, stadig oor die rivier te vaar en aan die oorkant weer die grondpad aan te durf.
Die diens is gewoonlik van 06:00 tot 18:00 beskikbaar, mits weer-, rivier- en veiligheidstoestande dit toelaat.
Die pont kan egter tydelik sluit vir herstelwerk, onderhoud of wanneer die rivier in vloed is.
Dit is dus verstandig om vooraf die jongste bedryfsinligting by die Overberg-distriksmunisipaliteit na te gaan.
Die omliggende grondpaaie is boonop deel van die lekker.
In die regte seisoen verander die Overberg se kanolalande in ‘n see van geel blomme, en daar is baie mooi landskappe om onderweg te fotografeer.
Die reis is die avontuur
Wat my van hierdie uitstappie bybly, is nie net die pont self nie.
Dis die besef dat daar oral om ons sulke interessante plekke en stories wegkruip.
‘n Klein dorpie wat eens ‘n belangrike rivierhawe was. ‘n Stoomboot wat die Overberg se handel help verander het. ‘n Pontman wat voertuie met sy eie spierkrag oor ‘n rivier getrek het.
En ‘n eenvoudige rivieroorgang wat vandag nog ‘n avontuur kan wees.
Die ou handgetrekte pont is nou geskiedenis, maar die nuwe een hou die tradisie aan die gang.
So, volgende keer wanneer jy lus is om sommer net ‘n bietjie uit te ry, oorweeg Malgas.
Nie omdat daar noodwendig hope dinge is om te doen nie.
Maar omdat die pad, die rivier en die stories agter die plek die uitstappie die moeite werd maak.
Daar is stories oral om ons.
The road takes you there.
The story gives the journey meaning.
Ultimate Journey explores the roads, places, people and history hiding in plain sight across South Africa.