Daar is iets besonders aan ‘n ou foto wat jou laat stilstaan. Veral wanneer jy die plek herken, maar die wêreld op die foto lankal verdwyn het.

Op een so ‘n foto staan mense langs ‘n spoorlyn in die Outeniquaberge. Motors is langs die pad geparkeer. Mans met hoede en vroue wat langs die spoor saamgedrom het, wag om iets buitengewoons te sien: die beroemde Wit Trein waarmee koning George VI en sy gesin in 1947 deur Suid-Afrika gereis het.

Die foto is by Montagupas geneem. Maar hoe langer ‘n mens daarna kyk, hoe meer begin die ander besonderhede jou aandag trek. Die smal bergpad waarlangs die toeskouers aangekom het. Die klipmure teen die hange. Die spoorlyn wat sy eie weg deur die berge moes vind.

En dan wonder jy oor die mense wat lank voor die koninklike besoek hier gewerk, gereis en soms gesterf het.

Want Montagupas is baie meer as ‘n mooi grondpad tussen George en Herold. Dis ‘n plek waar byna twee eeue se Suid-Kaapse geskiedenis op een berg saamkom.

Die berg wat in die pad gestaan het

Die Outeniquaberge is pragtig om na te kyk. Vir die mense wat die nedersettings langs die Suid-Kaapse kus met die binneland moes verbind, was hulle egter ‘n geweldige hindernis.

Lank voor die eerste Europese ossewaens hier verbygekom het, was daar reeds voetpaaie en roetes wat deur plaaslike gemeenskappe gebruik is. Met die groei van George en die handel met die Klein Karoo het die behoefte aan ‘n behoorlike wapad al groter geword.

Die ou Cradockpas, wat in 1812 in gebruik gekom het, was ‘n uitmergelende roete. Sy steiltes en gevaarlike gedeeltes was allesbehalwe geskik vir swaar gelaaide waens. Om ‘n ossewaspan oor die berg te kry, het geduld, vaardigheid en soms ‘n ekstra span diere geverg.

In 1844 het die werk aan ‘n nuwe pas begin. Charles Michell het die roete beplan en Henry Fancourt White, ‘n landmeter en ingenieur wat uit Australië gewerf is, het in 1845 die leiding oor die bouwerk oorgeneem.

Die antwoord was nie om reguit teen die berg uit te probeer klim nie. Die nuwe pad het met draaie, haarnaaldkronkels en klipmure teen die hange op beweeg. Dit het die hellings verminder en die reis vir ossewaens aansienlik makliker gemaak.

Daardie draaie is vandag deel van die pas se bekoring. Destyds was hulle ‘n praktiese oplossing vir ‘n baie werklike probleem.

‘n Pad gebou deur gevangenes

Wanneer ons vandag na die ou Kaapse bergpasse kyk, bewonder ons tereg die vernuf van die ingenieurs. Maar die mure, draaie en brûe vertel ook die verhaal van die mense wat die harde werk gedoen het.

Montagupas is hoofsaaklik met gevangenisarbeid gebou. Ongeveer 250 gevangenes het met handgereedskap, klip en buskruit gewerk om ‘n pad deur die berg te skep. Rots moes oopgebreek, grond verskuif en steunmure teen steil hange opgestapel word.

Dit was swaar en gevaarlike werk, sonder die masjinerie wat ‘n moderne padbouer as vanselfsprekend aanvaar. Die klipwerk wat vandag nog staan, is dus nie net ‘n ingenieursprestasie nie. Dit is ook ‘n tasbare herinnering aan die arbeid waarop die pas gebou is.

Die twee foto’s hieronder wys dieselfde gedeelte van Montagupas, jare uitmekaar. Die ou bergpad en die spoorlyn lê steeds langs mekaar teen die berghang. Dit is ‘n besondere vergelyking tussen die roete van destyds en die plek soos dit later gelyk het.

Die pas is in 1847 voltooi. Op 19 Januarie 1848 is dit tydens ‘n seremonie by die Keurrivierbrug formeel geopen en na John Montagu, die Kaapkolonie se koloniale sekretaris en ‘n sterk voorstander van beter paaie, vernoem.

Waar ‘n reis oor die ou Cradockpas ‘n uitputtende onderneming kon wees, kon ‘n ossewa nou binne enkele ure die berg oorsteek. Vir George en die Klein Karoo het dit handel, vervoer en die uitruil van nuus ingrypend verander.

Die tolhuis wat nie wou verdwyn nie

Die ou tolhuis is een van Montagupas se bekendste bakens. In die dae van ossewaens en perdekarre moes reisigers hier tol betaal om die pad te gebruik. Die tarief het onder meer afgehang van die voertuig, die wiele en die diere wat dit getrek het.

Stel jou die toneel voor: ‘n swaar wa kom stadig nader, die diere staan uiteindelik stil en die tolgaarder kom sy geld invorder. Intussen word nuus uitgeruil oor die pad vorentoe, die weer en die mense wat reeds oor die berg is.

John Kirk Smith word as die eerste tolgaarder aangeteken. Die gebou, wat van plaaslike klip opgerig is, het self ‘n hele paar lewens gehad. ‘n Brand in 1855 het die oorspronklike grasdak verwoes, waarna dit later met sink vervang is.

Daarna het die tolhuis dekades van veranderende verkeer, verwaarlosing en vandalisme oorleef. Vrywilligers het groot moeite gedoen om dit te restoureer, maar die verwoestende Outeniquabrande van 2018 het weer groot skade aangerig.

Selfs dit was nie die einde nie. Danksy die Friends of the Toll House en ander ondersteuners is die gebou weer herstel.

Dit is moeilik om nie ‘n sagte plekkie te hê vir ‘n ou gebou wat soveel keer byna verlore gegaan het nie, maar steeds langs die pad staan.

Die gedenkplaat wat verdwyn het

Onder die ou Montagupas-foto’s is daar een wat nou meer beteken as toe dit geneem is. Dit wys die metaalgedenkplaat wat die destydse Nasionale Gedenkwaardigheidsraad in 1979 aangebring het.

Die inskripsie het die pas se verhaal bondig vertel: die gevangenisarbeid, Henry Fancourt White, John Montagu en die vervanging van die gevaarlike Cradockpas.

Die plaat is later beskadig en verwyder. ‘n Besoeker kan dus nie meer op die oorspronklike plek stilhou om die woorde te lees nie. Die foto het intussen self ‘n klein historiese dokument geword.

Interessant genoeg gee die plaat 1847 as die openingsjaar. Dit is die jaar waarin die pas voltooi is; die formele naamgewing en opening by die Keurrivierbrug het op 19 Januarie 1848 plaasgevind. Soms is ‘n foto van ‘n gedenkplaat die begin van nóg ‘n storie.

Elke draai het ‘n naam gehad

Wie stadig deur Montagupas reis, kom agter dat die draaie en rusplekke nie bloot punte op ‘n kaart was nie. Hulle het name gekry: Die Rus, Die Noute, Regop Trek, Moertjiesklip, Boshoff se Draai, Grogdraai, Stinkhoutdraai, Haarkantdraai, Hotkantdraai en Remskoendraai.

Dit klink amper soos ‘n lys karakters uit ‘n ou Afrikaanse storie. Tog was die name dikwels besonder prakties.

By Die Rus kon ‘n span trekdiere asem skep. Die Noute was só smal dat twee waens nie maklik by mekaar verby kon kom nie. Regop Trek het min aan die verbeelding oorgelaat. En by Remskoendraai moes ‘n remskoen keer dat ‘n swaar wa op die afdraand weghardloop.

Ander name het hulle eie verhale. Volgens plaaslike oorlewering het ‘n rots by Moertjiesklip tydens die bouwerk losgekom en ‘n gevangene doodgedruk. Boshoff se Draai sou sy naam gekry het van ‘n selfversekerde ossewadrywer wat daar in die moeilikheid beland het. By Grogdraai, lui die storie, kon die trekdiere water kry terwyl party reisigers iets sterkers geniet het.

Nie elke verhaal agter die name is onafhanklik bevestig nie. Maar saam vertel hulle hoe mense die pas leer ken het. Die pad was nie net ‘n verbinding tussen twee dorpe nie. Dit was ‘n reeks herkenningspunte, gevare, rusplekke en stories.

Die brug oor die Keurrivier

Een van die mooiste oorblywende strukture op die oorspronklike roete is die klipboogbrug oor die Keurrivier. Dit is deur Charles Michell ontwerp en tydens die bou van die pas opgerig.

Hier, by die brug, is Montagupas op 19 Januarie 1848 formeel geopen. Geesje Bergh, die vrou van ‘n voormalige siviele kommissaris van George, het volgens die historiese verslae die eer gehad om die nuwe pas sy naam te gee.

Vir die mense van die omgewing was dit ‘n groot gebeurtenis. Die brug en die pas sou die handel tussen George en die binneland makliker maak. Vandag is dit die stil klipwerk wat die aandag trek, en die wete dat die struktuur soveel geslagte se verkeer oor die rivier gedra het.

Liefde, moord en spoke

Maar die Keurrivierbrug het ook ‘n donkerder verhaal.

In Augustus 1915 is twee mense daar dood aangetref: John Cooper van Oudtshoorn en Alice Lee van Somerset-Oos. Hulle was volgens destydse berigte in ‘n verhouding, hoewel albei getroud was en kinders gehad het. Die twee het na bewering ‘n paar dae saam by die George Hotel deurgebring voordat hulle in die rigting van Oudtshoorn vertrek het.

Hulle het nooit hulle bestemming bereik nie.

Die George & Knysna Herald van 18 Augustus 1915 het berig dat Cooper vir Lee geskiet en daarna sy eie lewe geneem het.

Mettertyd het die tragedie deel van plaaslike oorlewering geword. Daar is stories vertel van jong mans wat saans met fietse deur die pas gejaag en beweer het dat hulle die geliefdes se spoke by die brug gesien het. In party weergawes sou die figure selfs bokant die pad gesweef het.

Die spookstories behoort aan die wêreld van oorlewering. Die koerantberig gee ons egter ‘n werklike gebeurtenis daaragter. Dis hoe ‘n plek soms twee geskiedenisse kry: die een wat op papier aangeteken is, en die ander wat mense oor geslagte heen vir mekaar vertel.

Toe die trein sy eie pad deur die berge gevind het

Teen die begin van die twintigste eeu was die bergpas ‘n gevestigde verbinding. Maar ‘n nuwe vervoermiddel het ‘n heel ander uitdaging gebied: hoe kry ‘n mens ‘n spoorlyn oor dieselfde berge?

Bouwerk aan die spoorverbinding tussen George en Oudtshoorn het in Desember 1908 begin. Spoorwegingieurs moes tonnels deur die rots sny, diep uitgrawings maak en brûe en steunmure oprig sodat swaar treine die hoogteverskil kon baasraak.

Van George na Topping klim die spoorlyn ongeveer 715 m oor ‘n afstand van 24 km. Die lyn is op 6 Augustus 1913 geopen, ná ‘n groot en moeilike bouprojek.

Die spoorlyn en die ou pad volg nie presies dieselfde roete nie. Soms lê hulle naby mekaar; elders verdwyn die spoor in ‘n tonnel of verskyn dit hoog bokant die pad op ‘n viaduk.

Dit is een van die dinge wat Montagupas so interessant maak. Twee geslagte bouers het verskillende antwoorde op dieselfde berg gesoek.

Die Wit Trein van 1947

En daarmee keer ons terug na die foto waarmee die storie begin het.

In Februarie 1947 het koning George VI, koningin Elizabeth en hulle dogters, prinsesse Elizabeth en Margaret, Suid-Afrika besoek. Vir ‘n groot deel van hulle reis was die beroemde Wit Trein hulle tuiste.

Op Sondag 23 Februarie het die koninklike gesin George besoek en tyd in Wilderness deurgebring. Die volgende dag, 24 Februarie, het hulle in Oudtshoorn aangekom. Die spoorlyn deur die Outeniquaberge was dus ‘n deel van hierdie groot koninklike toer.

Die Montagupas-foto vang die afwagting van gewone mense langs die spoor vas. Vir hulle was dit ‘n kans om die koninklike gesin se trein met hulle eie oë te sien.

Maar die foto vang ook iets groters vas. ‘n Trein op ‘n spoorlyn wat in 1913 geopen is. Motors langs ‘n bergpad wat in die 1840’s gebou is. Mense wat op ‘n plek staan waar geslagte voor hulle met waens, perde en spanne osse gereis het.

Drie tydperke in een foto.

Amanda se Graf

Nie elke verhaal langs Montagupas gaan oor groot bouprojekte, koninklikes of rampe nie. Een van die mees persoonlike plekke langs die roete staan bloot as Amanda se Graf bekend.

Amanda Pienaar, gebore Gericke, het volgens die plaaslike verhaal ‘n besondere verbintenis met hierdie uitkykpunt gehad. Haar man sou haar hier gevra het om met hom te trou, en die uitsig oor die berge het vir haar baie beteken.

Ná haar dood in Oktober 1973 is haar as volgens die oorlewering hier verstrooi. ‘n Gedenksteen dra die woorde: “’n Simbool van liefde aan my dierbare eggenote en moeder.”

Daar is ook ‘n tweede gedenksteen vir haar man, Pieter Johannes Pienaar, wat in Januarie 1996 oorlede is.

Vir die een reisiger is dit net nog ‘n mooi uitkykpunt. Vir iemand anders was dit ‘n plek wat ‘n leeftyd se herinneringe gedra het. Dit is die soort verhaal wat geen padkaart jou vertel nie.

Wat die ou foto’s bewaar

Oor die jare is Montagupas telkens afgeneem: die steil draaie, die klipmure, die naamborde, die tolhuis, die brûe en die spoorlyn. Van die foto’s in hierdie verhaal kom uit my vroeëre verkennings van die pas en die ou Trailrider Reports-argief.

Dit is juis wanneer ‘n mens foto’s uit verskillende tye langs mekaar sien dat die waarde daarvan duidelik word. ‘n Klipmuur lyk nog soos dekades gelede, maar ‘n gedenkplaat het verdwyn. Die tolhuis staan steeds, maar het intussen deur ‘n brand en nóg ‘n herstelproses gegaan. Die pad is herkenbaar, al het storms en vloedwater die landskap verander.

Ou foto’s is dus meer as herinneringe aan ‘n lekker rit. Soms wys hulle iets wat nie meer daar is nie. Soms help hulle ons om ‘n plek se geskiedenis beter te verstaan. En soms maak hulle ons net nuuskierig genoeg om weer te gaan kyk.

Wanneer ‘n ou pad weer stil word

Die laaste paar jaar het die pas egter ‘n nuwe, moeilike hoofstuk beleef. Ernstige vloedskade het dit sedert 2023 vir gewone verkeer gesluit. Die skade het nie net die grondpad geraak nie, maar ook dreinering, afvoerstrukture, klipwerk en ander dele van die historiese roete.

Volgens ‘n verslag van 15 Oktober 2026 was herstelwerk steeds aan die gang en is voltooiing teen Junie 2027 beoog. Dit is ‘n teikendatum, nie ‘n bevestigde heropeningsdatum nie.

Die herstel is ingewikkeld omdat dit nie sommer net ‘n gewone grondpad is nie. Die roete se erfeniswaarde en oorspronklike karakter moet behoue bly, terwyl die werk ook toekomstige stormskade moet help beperk.

Montagupas verdien om weer oop te wees, maar ook om behoorlik bewaar te word. Wanneer mense eendag weer veilig daar kan ry, behoort die klipmure en ou draaie steeds hulle stories te kan vertel.

Die stories agter die pad

Wanneer ek nou na die ou foto van die Wit Trein kyk, sien ek nie meer net ‘n koninklike besoek nie. Ek sien ‘n berg wat mense eeue lank moes oorsteek, die hande wat ‘n pad daarteen uitgekap het en die spoorlyn wat later ‘n nuwe roete deur dieselfde klip gevind het.

Ek sien ook die kleiner stories: ‘n tolgaarder, ‘n gevaarlike draai met ‘n eienaardige naam, ‘n tragedie by ‘n brug en twee gedenkstene by ‘n uitkykpunt.

Dis wat ‘n plek soos Montagupas besonders maak. Jy kan daar verbygaan en ‘n mooi bergpad sien. Of jy kan ‘n bietjie dieper kyk en die mense agter die pad ontdek.

Daar is stories oral om ons.

Ons moet net nuuskierig genoeg wees om hulle te gaan soek.

Praktiese inligting

Montagupas verbind die George-omgewing met Herold aan die noordekant van die Outeniquaberge.

Die historiese grondpad is sedert 2023 weens vloedskade gesluit. Volgens die jongste verslag wat vir hierdie artikel gebruik is (15 Oktober 2026), word voltooiing van herstelwerk teen Junie 2027 beoog. Dit beteken nie dat toegang op daardie datum gewaarborg is nie.

Moenie die geslote pas per motor, motorfiets of fiets probeer gebruik of die geslote konstruksiegebied te voet binnegaan nie. Kontroleer die jongste amptelike toegangs- en padkennisgewings voordat jy ‘n besoek beplan.

Die Old Toll House is ‘n afsonderlike historiese besienswaardigheid. Kontak die bestuur vooraf om huidige toegang en openingstye te bevestig.

Bronne en erkennings

Hierdie artikel is ontwikkel uit my oorspronklike Trailrider Reports-artikel van 28 Oktober 2007, met foto’s van verskillende besoeke tussen 2006 en 2009.

Die historiese materiaal is aangevul met die George Museum Society se publikasie Montagu Pass, plaaslike koerantberigte, navorsing oor die George-Oudtshoorn-spoorlyn en Suid-Afrikaanse erfenisbronne.

Verdere leesstof: South African History Online: Montagu Pass; South African History Online: Keur River Bridge; The Heritage Portal: Montagu Pass, The Final Link; en George Herald: herstelwerk en toegang, 15 Oktober 2026.

Fotografie: Johann van Tonder / Trailrider Reports. Historiese foto’s uit die oorspronklike Trailrider Reports-navorsingsversameling, met bronverwysing na die George Museum Society se Montagu Pass-publikasie. Die oorspronklike fotograwe van die historiese beelde is nie in alle gevalle geïdentifiseer nie.