Vandag staan dit in die George Museum, ’n lang, donker klipplaat met uitgekerfde wapens, letters en die datum 1785.

Dit is maklik om verby te stap sonder om veel daarvan te dink.

Maar hierdie klip is ouer as George self.

Toe dit gemaak is, was daar nog geen dorp genaamd George nie. Geen Yorkstraat, Courtenaystraat of Fichatstraat nie. Net Outeniqualand, die woude teen die voet van die berge, ’n klein buitepos van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie en ’n handjievol mense wat hout vir die Kaapse nedersetting moes lewer.

Die baken het sedertdien ’n merkwaardige reis gemaak. Dit was bedoel as ’n simbool van gesag, het later as deel van ’n gebou beland, is herontdek, na ’n boord verskuif, aan ’n biblioteek geskenk en uiteindelik in ’n museum bewaar.

Meer as 240 jaar later vertel dit steeds die verhaal van George voordat George bestaan het.

Voor George daar was

Die verhaal begin in 1777, toe die VOC ’n houtkapperspos, of Buitepos, in Outeniqualand gevestig het.

Die woude was waardevol. Hout was nodig vir huise, meubels, waens, plaasgereedskap, kookvure en skeepsherstelwerk.

Die eerste poshouer was korporaal Johannes Martinus Muller. Rondom die buitepos het ’n klein werksnedersetting ontstaan, met ’n huis vir die poshouer, werksgeboue, arbeiderskwartiere, tuine, veekrale en ander strukture.

’n Plan wat J. Jones in November 1789 opgestel het, gee vandag ’n seldsame blik op hoe die plek gelyk het.

Die dorp George sou eers in 1811 gestig word, maar sy oorsprong lê hier.

Navorsing waarin die Jones-plan met latere kaarte vergelyk is, plaas die ou buitepos in die onderste deel van vandag se Yorkstraat, rondom die aansluiting met Fichatstraat en die huidige erwe in die omgewing van 33 tot 37 Yorkstraat.

Daar is vandag min wat verklap dat hierdie besige deel van George eens die kern van ’n afgeleë VOC-buitepos was.

’n Engelse skip en ’n senuweeagtige VOC

In Mei 1785 het ’n gebeurtenis verder oos langs die kus die Kaapse owerhede onrustig gemaak.

Die Pigot, ’n skip van die Engelse Oos-Indiese Kompanjie wat van Madras onderweg huis toe was, het St Francisbaai binnegevaar nadat dit probleme ondervind het.

Van die Britse militêre offisiere aan boord het waens gehuur en oor land Kaapstad toe gereis. Die Nederlandse owerhede was bekommerd dat hulle onderweg nie net die natuurskoon bewonder het nie, maar ook die land, roetes en kuslyn bestudeer het.

Goewerneur Cornelis Jacob van de Graaff en die Raad van Politie het daarna die verdediging van die suidkus bespreek.

Die oorspronklike notule wys dat klipmerkers met die Kompanjie se tekens reeds by plekke soos Mosselbaai en Algoabaai bestaan het, terwyl ’n soortgelyke merker kort tevore by Plettenbergbaai opgerig is. Militêre versterking van strategiese plekke langs die kus is ook oorweeg.

Dit is binne hierdie politieke klimaat dat die George-baken in 1785 gemaak is.

Latere plaaslike bronne verbind die baken direk met die bekommernis ná die Pigot-voorval en beskryf dit as ’n poging om die VOC se aanspraak op Outeniqualand te versterk.

Die oorlewende Raad van Politie-notule wat ons kon opspoor, sê egter nie uitdruklik dat ’n baken spesifiek by George as gevolg van die Pigot opgerig moes word nie.

Die verband is dus sterk, maar die dokumentêre spoor laat nog ruimte vir versigtigheid.

Die politieke klip

Die baken self is indrukwekkend.

Volgens ’n beskrywing wat in 1904 gepubliseer is, is dit ongeveer ses voet lank, een en ’n half voet breed en net minder as vier duim dik.

Aan die een kant verskyn die Nederlandse staatswapen, met die leeu en sewe pyle. Aan die ander kant is die VOC-monogram, die wapen en helmteken van Van de Graaff, asook ’n inskripsie met sy naam en die jaar 1785.

Die boodskap was eenvoudig.

Hierdie klip het gesê wie hier aanspraak op gesag gemaak het.

Maar toe neem die verhaal ’n vreemde draai.

Van simbool van gesag tot vloersteen in ’n kaggel

Latere George-bronne vertel dat die baken na die buitepos gestuur is om daar opgerig te word.

Of dit ooit werklik as ’n vrystaande baken gestaan het, weet ons nie.

Wat ons wel weet, is dat die klip later deel van die ou Poshuis geword het.

Volgens oorlewering is dit eenvoudig hergebruik as vloersteen in ’n kaggel.

Die ironie is moeilik om te mis.

’n Klip wat bedoel was om VOC-gesag te verkondig, het uiteindelik onder ’n vuur beland.

Ons kon nie ’n oorspronklike 18de-eeuse dokument opspoor wat sê wie besluit het om dit so te gebruik of presies wanneer dit gebeur het nie. Die latere geskiedenis van die klip wys egter duidelik dat dit wel in die ou gebou ingebou was.

Toe Adrianus Gysbertus van Kervel in 1811 as eerste landdros van die nuwe distrik George aankom, het hy aanvanklik in die ou Poshuis van die houtkapperspos gewoon.

Dit was geen deftige woning nie. Die huis het ’n grondvloer en grasdak gehad, en Van Kervel het gekla oor klam toestande, lekkende deure en vensters en selfs skryfbehoeftes wat so klam geword het dat dit moeilik bruikbaar was.

Teen daardie tyd was die groot politieke klip waarskynlik lank reeds net deel van die huis.

’n Klip word weer raakgesien

Teen die negentiende eeu het die ou Poshuis deur verskillende hande gegaan.

In 1870 het Jacob Pieter Swemmer die eiendom bekom.

’n Artikel in die George Knysna Herald van 4 Mei 1904 vertel dat Swemmer die gegraveerde steen as deel van die huis ontdek het. Volgens dié weergawe was dit ’n vloersteen in die eetkamer se kaggel. Hy het dit laat uithaal en skoonmaak.

’n Latere herinnering deur een van Swemmer se dogters verskil effens oor die presiese plek. Sy het onthou dat dit in die ou gebou ingebou was, moontlik in ’n muur of vloer van die hoofvertrek.

Die detail verskil, maar albei weergawes vertel in wese dieselfde storie.

Die baken was vir dekades nie ’n monument nie.

Dit was boumateriaal.

Swemmer het dit laat verwyder en later na sy huis in Courtenaystraat geneem, waar dit in die boord gestaan het.

Teen 1904 het die George Knysna Herald gemeen dit is jammer dat so ’n belangrike reliek steeds in die “obscurity of an orchard in George” staan.

Selfs Cecil John Rhodes het volgens die berig kort voor sy siekte belangstelling getoon om die baken te koop.

Gelukkig het dit George nie verlaat nie.

Van die boord na die biblioteek

In 1905 het die baken sy volgende tuiste gekry.

Volgens Swemmer se dogter is haar pa deur Charles Hofmeyr, destyds hoof van die Boys’ School, genader om dit aan die nuwe King Edward VII Public Library te skenk.

Swemmer het ingestem.

Die biblioteekgebou in Yorkstraat was toe splinternuut. Dit is in 1905 in Neo-Renaissance-styl volgens ’n ontwerp van die Oudtshoornse argitek Charles Bullock gebou.

Die gebou staan vandag nog en huisves die George Tourism Bureau.

Vir dekades het die 1785-baken hier vir die publiek gestaan.

In die tuin langs die gebou staan vandag ook die oorblyfsels van George se bekende Slaweboom.

Selfs dood is dit nog ’n tasbare oorblyfsel van die dorp se vroeë geskiedenis.

Ouer berigte verwys ook na twee klein VOC-kanonne wat saam met die baken by die biblioteek vertoon is. Twee soortgelyke kanonne is vandag by die baken in die George Museum, maar ons kon nie finaal bevestig dat dit presies dieselfde twee is nie.

Uiteindelik ’n museumstuk

Die baken is in 1962 tot Nasionale Monument verklaar.

In die laat 1970’s is dit van die ou biblioteek na die George Museum verskuif.

’n Replika word ook in die Iziko-versameling in Kaapstad bewaar, maar die oorspronklike is steeds hier in George.

Die museum self staan in die voormalige Drostdy, ’n gebou wat sy eie lang geskiedenis het en vandag een van die belangrikste historiese geboue in die dorp is.

En hier eindig die merkwaardige reis van die klip.

Van ’n VOC-buitepos na ’n ou regeringshuis.

Van ’n vloersteen in ’n kaggel na ’n boord.

Van ’n boord na ’n biblioteek.

En uiteindelik na ’n museum.

Voor George George was

Dit is maklik om die baken bloot as ’n ou klip te sien.

Maar kyk ’n bietjie langer, en dit vertel ’n veel groter verhaal.

Dit vertel van Outeniqualand voordat George bestaan het. Van houtkappers en woude. Van die VOC en sy behoefte om grond en hulpbronne te beheer. Van Nederlandse en Britse magsbelange langs die Suid-Kaapse kus.

En dit vertel ook iets van hoe maklik geskiedenis verdwyn.

’n Klip wat gemaak is om gesag uit te beeld, het sy betekenis verloor en deel van ’n huis geword. Later het iemand dit weer raakgesien, uitgehaal en besef dat die merke daarop iets vertel.

Vandag ry duisende mense deur Yorkstraat, verby die plek waar die ou buitepos gestaan het. ’n Ent verder staan die voormalige biblioteek waar die baken vir dekades vertoon is. En in die George Museum staan die klip self.

Die dorp het rondom sy geskiedenis gegroei.

Die baken het net bly wag dat iemand weer sy storie vertel.

Navorsingshulp en argiefmateriaal: Lynne Thompson, George Museum en die Outeniqua Historical Society.