Agter St Mark’s-katedraal, skaars ’n paar tree van Yorkstraat en die verkeer van sentraal-George, lê ’n graf wat op die oog af maklik tussen die ander kan verdwyn.

Maar op die granietblad is twee stadswapens.

Die een behoort aan George.

Die ander aan Bloemfontein.

En tussen hulle staan die naam van ’n man wie se lewe dié twee stede op ’n onverwagse manier verbind:

Major H.D. Warden.

Warden is vandag veral bekend as die man wat Bloemfontein help vestig het. Tog het sy laaste hoofstuk honderde kilometers suid daarvan afgespeel.

Hy is op 2 Desember 1856 in George oorlede, 56 jaar oud.

En selfs sy graf het later byna uit die geskiedenis verdwyn.

Van soldaat tot administrateur

Henry Douglas Warden is in 1800 in Engeland gebore en het in 1819 na Suid-Afrika gekom. Sy loopbaan het as soldaat begin, lank voordat sy naam aan die stigting van ’n stad verbind sou word.

Hy het in die Cape Corps gedien en was betrokke by verskeie militêre veldtogte aan die oostelike grens van die Kaapkolonie.

In 1842 was hy ook deel van die Britse magte tydens die konfrontasie by Port Natal, vandag Durban. Britse troepe onder kaptein Thomas Charlton Smith is daar deur ’n Boeremag onder Andries Pretorius beleër. Die beleg is uiteindelik gebreek nadat versterkings per see aangekom het.

Vir Warden was dit nog ’n episode in ’n loopbaan wat hom al verder die binneland sou inneem.

Bloem Fontein

Teen die middel van die 1840’s het Brittanje ’n verteenwoordiger nodig gehad in die uitgestrekte gebied noord van die Oranjerivier.

Dit was ’n ingewikkelde wêreld van Boererepublieke in wording, Britse belange, plaaslike gemeenskappe en grense wat dikwels veel duideliker op ’n kaart gelyk het as op die grond.

Warden is daarheen gestuur as Britse Resident.

Toe kies Warden ’n plek vir sy hoofkwartier.

Bloem Fontein.

Henry Douglas Warden was ’n Britse soldaat en administrateur, maar dit is veral as die man wat Bloemfontein help vestig het dat sy naam in die geskiedenis bly staan. In 1846 het hy ’n plaas by ’n fontein as sy hoofkwartier gekies. Rondom daardie regeringspos het huise, strate, kerke en winkels begin verskyn.

Die plaas se naam was Bloem Fontein.

Vandag ken ons dit as Bloemfontein.

Die Bloemfontein van Warden se tyd was natuurlik niks soos die stad van vandag nie. Dit was ’n klein nedersetting op die oop vlaktes, met ’n handjievol regeringsgeboue, huise en militêre strukture.

Maar ’n dorp was besig om vorm aan te neem.

Teen die tyd dat Warden Bloemfontein verlaat het, was dit reeds meer as bloot ’n regeringspos. Dit het ’n naam, ’n administrasie en ’n plek op die kaart gehad.

Toe die politieke wind draai

Warden se posisie was egter nooit eenvoudig nie.

Britse beleid noord van die Oranjerivier het verander soos politieke omstandighede verander het. Die man wat op die grond moes probeer bestuur, onderhandel en orde handhaaf, was dikwels afhanklik van besluite wat ver weg in Kaapstad en Londen geneem is.

In 1852 is Warden uit sy pos verwyder.

Latere skrywers het aangevoer dat hy grootliks die skuld gekry het vir ’n beleid wat nie van hom afkomstig was nie. Of hy werklik ’n politieke sondebok was, is moeiliker om so eenvoudig te stel.

Wat wel vasstaan, is dat sy rol in Bloemfontein skielik tot ’n einde gekom het.

Die dorp het voortgegaan om te groei.

Warden het suid getrek.

Van Bloemfontein na George

Hier raak die spoor minder duidelik.

Verskeie bronne vertel dat Warden ná sy diens in die binneland probeer boer het. George Museum se materiaal plaas hom in die George-omgewing en verbind hom ook met die Langkloof.

Swak gesondheid het egter sy planne in die wiele gery.

Een kerklike rekord gee sy adres ten tyde van sy dood as Blackwater, waarskynlik die naam van ’n plaas of eiendom. Die presiese ligging daarvan kon tot dusver nie met sekerheid vasgestel word nie.

Ander bronne verbind die Warden-familie later met Courtenaystraat in George. Die deel van die ou straat waarna verwys word, het deur die jare ingrypend verander en val vandag in die omgewing van Outeniqua Hoërskool.

Daar is dus nie meer ’n Warden-huis waarby ’n mens eenvoudig kan stilhou en sê: hier het hy gewoon nie.

Maar teen 1856 was die man wat met Bloemfontein vereenselwig sou word, in George.

’n Eenvoudige graf

Warden is op 2 Desember 1856 oorlede en in die kerkhof by St Mark’s begrawe.

Sy oorspronklike grafsteen was opvallend eenvoudig vir iemand wie se naam later so sterk aan die geskiedenis van ’n hoofstad gekoppel sou word.

Die inskripsie het hom onthou as majoor H.D. Warden, voormalige Britse Resident van die Orange River Sovereignty, oorlede op 2 Desember 1856 in die ouderdom van 56 jaar.

Toe het die jare begin verbygaan.

Die steen het verweer. Dit het gebreek. Herstelwerk met sement en selfs ysterbande het die stukke probeer bymekaar hou.

Uiteindelik het die graf so onopvallend geraak dat Warden se verhaal in George amper saam met die steen verdwyn het.

Die man wat die graf weer gevind het

In die laat 1930’s het R.E. Gibbs van Heatherlands op ’n koerantverwysing afgekom dat majoor Warden in George begrawe is.

Dit het hom nuuskierig gemaak.

Hy het die kerkhof agter St Mark’s gaan deursoek en uiteindelik die verwaarloosde graf opgespoor.

Wat hy gevind het, was nie juis ’n monument wat by die stigter van ’n stad gepas het nie.

Die klein steen was gebreek en het laag in die grond gelê. Die fragmente was met sement en ysterbande bymekaar gehou.

Gibbs het begin skryf.

Sy briewe het uiteindelik mense in Bloemfontein aan die beweeg gekry. Fondse is ingesamel en ’n nuwe granietmonument is beplan.

Bloemfontein kom George toe

Op 13 Oktober 1940 het verteenwoordigers van Bloemfontein en George by St Mark’s saamgekom om Warden weer behoorlik te gedenk.

Die nuwe monument was van gepoleerde graniet en het die stadswapens van albei stede gedra.

Dit was ’n merkwaardige oomblik.

Meer as 80 jaar ná Warden se dood het die stad wat rondom sy ou regeringspos ontstaan het, teruggekom na George om die man wat daar begrawe lê te onthou.

Onthou, vergeet, onthou weer

Maar geskiedenis werk selde netjies.

Ná die groot 1940-herdenking het die alledaagse lewe weer rondom die graf voortgegaan. George het gegroei, strate het verander en nuwe geslagte het gekom wat nie noodwendig geweet het wie onder die granietsteen lê nie.

In 1982 het Warden weer aandag gekry toe ’n krans by sy graf gelê is. Bloemfontein en George was weer saam by St Mark’s verteenwoordig.

Twintig jaar later, in 2002, is die graf weer gerestoureer en tydens ’n klein seremonie heringewy.

Dit is asof elke paar dekades iemand weer op Warden afkom, verbaas ontdek dat die man wat Bloemfontein help vestig het hier in George lê, en besluit dat sy verhaal nie heeltemal vergeet behoort te word nie.

Die steen wat nie verdwyn het nie

Die oorspronklike grafsteen het intussen sy eie verhaal gekry.

Dit is vervang, het verdwyn en is later weer opgespoor. Die gebreekte stukke het uiteindelik in die sorg van die George Museum beland.

En hulle bestaan steeds.

Dit is dalk die mees tasbare deel van die hele verhaal.

Nie ’n reproduksie nie. Nie net ’n naam in ’n boek nie.

Die werklike stukke klip wat vir dekades op sy graf gelê het.

Terug by St Mark’s

Vandag staan St Mark’s steeds tussen die bome van sentraal-George. Mense ry daagliks in Yorkstraat verby sonder om noodwendig te weet dat een van Bloemfontein se belangrikste vroeë figure enkele tree van die pad af begrawe lê.

Daar is ’n sekere ironie in Warden se verhaal.

Die plek waarmee sy naam vir altyd verbind sou word, lê honderde kilometers van die plek waar sy lewe geëindig het.

In Bloemfontein leef sy nalatenskap voort in die stad wat uit daardie klein regeringspos gegroei het.

In George lê hy stil agter ’n kerk.

Die gebreekte oorspronklike steen bestaan steeds in die George Museum. Die granietmonument staan steeds by St Mark’s. En daarop ontmoet die wapens van twee stede mekaar steeds.

’n Mens kan maklik daar verbyloop.

Maar as jy vir ’n oomblik stilhou, verander ’n grafsteen in ’n verhaal wat van die oop vlaktes van die Vrystaat tot in die skadu van die Outeniquaberge strek.

Daar is stories oral om ons.