Die trein wat in die Groot Brakrivier verdwyn het
'n Konstruksietrein, 'n brug wat meegee en 'n drywer wat nie kon swem nie. Die Groot Brakrivier bewaar 'n merkwaardige verhaal uit 1907.
Daar staan 'n ry roesende staalpale in die Groot Brakrivier. Hulle dra niks meer nie. Die brug waarvan hulle eens deel was, is lankal weg.
Duisende motoriste ry elke dag hier verby, op pad tussen George en Mosselbaai, waarskynlik sonder om 'n tweede keer na die pale te kyk.
Maar op 9 Januarie 1907 het 'n konstruksietrein op 'n tydelike houtbrug hier naby in die rivier gestort. Die drywer is saam met sy lokomotief onder die water ingetrek.
Daar was net een probleem. Hy kon nie swem nie.
Die dag toe die brug ingee
Teen die begin van 1907 was die spoorlyn tussen Mosselbaai en George nog in aanbou. Dit was 'n uitgerekte projek wat reeds in die 1890's begin het, maar deur finansiële probleme en die Anglo-Boereoorlog vertraag is.
Die terrein het ook nie die werk vergemaklik nie. Die spoor moes deur kusduine, oor riviere en teen steil hellings uitgelê word. By Groot Brak is 'n tydelike houtbrug gebou sodat konstruksietreine materiaal oor die rivier kon vervoer terwyl die permanente staalbrug opgerig word.

Vroeg op Woensdag 9 Januarie 1907 was een van hierdie treine in die rigting van Mosselbaai onderweg. Voor was die lokomotief en tender, met twee oop trokke daaragter. Aan boord was die drywer, sy stoker, 'n treinwag en verskeie arbeiders.
Toe die lokomotief ongeveer die middel van die brug bereik, het die struktuur skielik ingegee.
Die lokomotief en tender het in die rivier gestort. Die stoker het daarin geslaag om los te kom en na veiligheid te swem, maar die drywer is saam met die kajuit onder die water ingetrek.
Daar het hy sy uitweg deur die kajuitvenster gevind. Hy het dit oopgemaak, homself deur die opening gewerk en uiteindelik weer bo die water uitgekom.
Maar hy kon nie swem nie.
Volgens die koerantverslag wat 'n week later verskyn het, het hy hom na die verwoeste brug gewerp en daarin geslaag om 'n spoorstaaf vas te gryp. Dit het waarskynlik sy lewe gered.
Die beriggewer het sy ontsnapping as weinig minder as wonderbaarlik beskryf.
Intussen het daar agter die lokomotief nog 'n klein wonderwerk plaasgevind.
Die eerste oop trok, waarin die arbeiders gereis het, is van die spoor geruk. Sy wiele het egter tussen die dwarslêers van die beskadigde brug vasgeslaan. Onder die geweldige spanning het die koppeling gebreek.
Die lokomotief en tender het in die rivier beland, maar die trokke het op die brug agtergebly.
Daardie gebreekte koppeling het waarskynlik verhoed dat die arbeiders ook in die water gestort het.
Ten spyte van die omvang van die ongeluk is geen sterftes aangemeld nie.

Die vyand onder die water
Die oorsaak van die ineenstorting was iets wat 'n mens nie sommer van bo af kon sien nie.
Die koerant het die skuld gegee aan wat destyds as die Toredo insect beskryf is. Vandag ken ons dit as Teredo, of skeepswurm, 'n mariene weekdier wat in hout onder die water boor.
Vir eeue was hierdie diertjies 'n nagmerrie vir houtskepe, hawestrukture en houtpale in sout- en brakwater. Hulle boor gange deur die hout totdat die binnekant ernstig verswak, soms sonder dat die skade aan die buitekant duidelik sigbaar is.
Volgens die koerant was die Groot Brak-brug se houtpale onder die waterlyn so erg aangetas dat daar op sommige plekke weinig meer as 'n buitenste dop oorgebly het.
Toe die swaar lokomotief die middelste gedeelte bereik, kon die pale eenvoudig nie meer die gewig dra nie.
Die grootste ironie was dat die houtbrug amper sy werk voltooi het.
'n Nuwe permanente ysterbrug was reeds in aanbou en volgens die destydse berig net ongeveer ses weke van voltooiing af.
Ná al die jare se gesukkel om die spoorlyn te bou, het die tydelike brug ingegee net toe sy vervanger byna gereed was.
'n Lokomotief op die rivierbodem
Die ongeluk was verby, maar die spoorwegingenieurs het nou 'n ander probleem gehad.
'n Swaar stoomlokomotief en sy tender het in die Groot Brakrivier gelê. Die water was diep, die bodem modderig, en daar was kommer dat die masjien al hoe dieper kon wegsak.
Boonop was daar nie 'n geskikte hyskraan beskikbaar om die lokomotief uit die water te lig nie.
Die oplossing was 'n indrukwekkende stuk ingenieursvernuf.
Historiese foto's wat deur spoorwegnavorser Allen Duff opgespoor is, wys hoe 'n werkspan 'n massiewe houtkonstruksie rondom die lokomotief opgerig het.
Volgens Duff se navorsingsnotas het die lokomotief ongeveer 30 ton geweeg en die tender nog sowat 25 ton.
Houtpale is in die rivierbodem ingedryf om 'n stewige raamwerk te vorm. Staalkabels is onder die lokomotief deurgevoer en aan wenasse verbind waarmee die swaar masjien geleidelik opgelig kon word. Daarna kon dit op 'n spesiaal voorbereide spoorverbinding na vaste grond getrek word.

Die foto's is merkwaardig.
In een staan werkers op swaar houtbalke bokant die lokomotief. Onder hulle hang die masjien tussen die houtstutte, met die spoorlyn wat tot by die herwinningstruktuur loop.
Dis 'n toneel wat vandag nog indrukwekkend is, veral as 'n mens onthou met watter beperkte toerusting die manne meer as 'n eeu gelede moes werk.
Die lokomotief wat daardie Januarie-oggend in die rivier verdwyn het, is uiteindelik weer uitgehaal.
Wat daarna daarvan geword het, is nie duidelik nie, maar die foto's vertel reeds 'n buitengewone verhaal van vasberadenheid en vindingrykheid.
Die spoorlyn word voltooi
Ondanks die ongeluk het die bouwerk voortgegaan en op 25 September 1907 is die spoorverbinding na George uiteindelik amptelik geopen.
Die permanente staalbrug by Groot Brak het daarna vir dekades die treine oor die rivier gedra. Stoomlokomotiewe, passasierstreine en goederetreine het daaroor beweeg voordat hulle die steil hellings in die rigting van George aangedurf het.

Omstreeks 1970 is die ou staalbrug deur die huidige betonspoorbrug vervang.
Die brugdek en boonste staalstruktuur het verdwyn, maar sommige van die ondersteunings het agtergebly.
Die pale wat agtergebly het
Wanneer 'n mens vandag na die rivier kyk, sien jy verskillende geslagte van vervoer wat binne 'n betreklik klein gebied saamkom.
Daar is die huidige spoorwegbrug, die ou nasionale padbrug op die R102 en die veel groter N2-brug waaroor die meeste verkeer tussen George en Mosselbaai beweeg.
En tussen hulle staan die ou staalondersteunings in die rivier.
'n Wetenskaplike studie van die Groot Brakriviermonding het reeds in 1983 aangeteken dat die pylone van die ou spoorwegbrug tussen die nuwe spoorwegbrug en die ou nasionale padbrug bly staan het.
Dit is dieselfde oorblyfsels wat vandag nog sigbaar is.
Na alle aanduidings is dit die oorblyfsels van die permanente staalbrug wat kort ná die ongeluk van Januarie 1907 voltooi is.
Nie die houtbrug wat ingegee het nie, maar die brug wat reeds in aanbou was toe die konstruksietrein in die rivier gestort het.
Die brug wat net ses weke te laat gekom het.
Daar is iets besonders daaraan dat hierdie oorblyfsels steeds deel van die landskap vorm.
Die tydelike houtbrug het lankal verdwyn. Die oorspronklike staalbrug is dekades gelede vervang. Die stoomlokomotiewe wat eens hier verbygekom het, is ook nie meer deel van die alledaagse verkeer nie.
Maar die pale staan steeds.
Hulle is nie opgerig as 'n monument nie. Daar is geen gedenkplaat wat die verhaal van 9 Januarie 1907 vertel nie, en die meeste mense wat hier verbyry, sal waarskynlik nooit weet wat destyds gebeur het nie.
Tog is die geskiedenis daar.
Dit lê in die ou staal wat stadig roes, in die oorblyfsels van 'n brug wat eens 'n belangrike spoorverbinding gedra het, en in die historiese foto's van 'n lokomotief wat uit die rivier gelig word.
En natuurlik in die verhaal van die onbekende lokomotiefdrywer wat op 'n Januarie-oggend in 1907 saam met sy trein onder die water verdwyn het.
'n Man wat nie kon swem nie, maar wat tog daarin geslaag het om uit sy onderwaterkajuit te ontsnap en 'n spoorstaaf vas te gryp.
Die volgende keer wanneer jy by Groot Brak oor die rivier ry, kyk gerus 'n oomblik na daardie ou pale.
Hulle lyk dalk nie na veel nie.
Maar nou ken jy 'n deel van hulle storie.

SHARE THIS STORY
Know someone who would enjoy this story? Share the journey.
